Zaktualizowano: 4 dni temu

Zez – przyczyny zaburzeń widzenia obuocznego

Zez to nieprawidłowe ustawienie oczu, przy którym oczy nie patrzą jednocześnie na ten sam punkt. Zez jawny jest widoczny, a zez ukryty, czyli heteroforia, ujawnia się dopiero w badaniu, gdy jedno oko zostanie zasłonięte. Obecność zeza jawnego i ukrytego łatwo potwierdzić testem zasłaniania (cover test) [1]. Zez dotyczy 1,3–5,7% dzieci [1], a dzieci z zezem zbieżnym są narażone na niedowidzenie [2].
Heteroforia wymaga leczenia przede wszystkim wtedy, gdy powoduje objawy zmęczenia oczu (astenopijne) albo przestaje być wyrównywana i przechodzi w zez ukryty zdekompensowany [1].
Diagnostykę ortoptyczną zawsze poprzedza badanie okulistyczne, a wadę wzroku u dziecka z zezem mierzy się po kroplach porażających akomodację, niezależnie od wieku [1]. U dziecka z podejrzeniem zeza ustawienie oczu, kąt zeza i wadę wzroku po kroplach ocenia lekarz strabolog podczas wizyty Diagnostyka zeza. Heteroforię i współpracę oczu bada także ortoptystka: Diagnoza ortoptyczna – ocena współpracy oczu i funkcji widzenia.
Najczęstsze przyczyny zeza i heteroforii
Większość przypadków zeza u dzieci ma podłoże rozwojowe (wrodzone) lub jest skutkiem towarzyszącej wady wzroku [1].
Nieskorygowana wada wzroku
Ryzyko zeza jest większe u dzieci z nadwzrocznością lub różnowzrocznością, a ryzyko zeza zbieżnego rośnie wraz z wielkością nadwzroczności [2]. Nieskorygowana nadwzroczność wymaga stałego wysiłku akomodacji i sprzyja zezowi akomodacyjnemu, a różna wada w obu oczach może prowadzić do niedowidzenia, zeza i zaburzeń widzenia przestrzennego [3]. Korekcja wady wzroku jest pierwszym krokiem leczenia zeza niezależnie od jego rodzaju, a w zezie w pełni akomodacyjnym może sama doprowadzić do wyleczenia [1]. Leczenie niedowidzenia opisujemy w artykule Terapie niedowidzenia w okulistyce dziecięcej.
Czynniki anatomiczne
Skłonność do zeza bywa rodzinna. Zez częściej występuje u dzieci, w których rodzinie są osoby z zezem, a w niektórych rodzinach obserwuje się dziedziczenie; badania bliźniąt wskazują na dziedziczność zeza zbieżnego, ale nie rozbieżnego [2]. Ryzyko zwiększają też wady w budowie czaszki i twarzy oraz choroby chromosomowe [2]. Rzadziej przyczyną jest mechaniczne ograniczenie ruchomości oka [2].
Nieprawidłowości w przewodnictwie nerwowym
Ruchami oczu sterują nerwy czaszkowe III, IV i VI. Ich uszkodzenie może powodować zez porażenny, związany z niedowładem lub porażeniem mięśni poruszających okiem. Nabyty zez porażenny może mieć przyczynę w ośrodkowym układzie nerwowym [1], dlatego przy jego rozpoznaniu lekarz bierze pod uwagę przyczyny neurologiczne, zwłaszcza uraz głowy lub wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego [2]. Nagle pojawiający się zez wymaga pilnego badania okulistycznego [2].
Choroby i czynniki niespecyficzne
Zez może być wtórny do chorób oka, takich jak zaćma wrodzona, siatkówczak czy retinopatia wcześniaków [1]. Częściej występuje u dzieci urodzonych przedwcześnie lub z małą masą urodzeniową, z niską oceną w skali Apgar, z zaburzeniami neurorozwojowymi oraz u dzieci narażonych w czasie ciąży na dym tytoniowy lub alkohol [2].
Znaczenie wsparcia i wczesnej interwencji
U małych dzieci widzenie obuoczne może szybko się pogarszać, dlatego wczesne rozpoznanie i leczenie zeza ma zasadnicze znaczenie [2]. Okresowe odchylenie oczu jest częste u zdrowych noworodków, ale każdy zez stwierdzony po 4. miesiącu życia wymaga pełnego badania okulistycznego [1]. Ustawienie oczu w pierwszych miesiącach życia opisujemy w artykule Zez u niemowlęcia i małego dziecka – kiedy jest prawidłowy, a kiedy wymaga badania?
Leczenie zależy od rodzaju zeza. Podstawą jest korekcja wady wzroku i leczenie niedowidzenia, a główną formą leczenia zeza pozostaje operacja [1]. Ćwiczenia ortoptyczne stosuje się w niedomodze konwergencji i w zezach ukrytych powodujących objawy zmęczenia oczu; w innych typach zeza nie ma dowodów na ich skuteczność [1]. Więcej o ćwiczeniach w artykule Terapia widzenia – na czym polega i kiedy warto ją rozpocząć.
Gdy diagnostyka potwierdzi zaburzenie współpracy oczu, kolejnym krokiem bywa Terapia widzenia. Wszystkie usługi optometryczne opisujemy w dziale Optometria.
FAQ – najczęstsze pytania rodziców
Czy każdy zez u dziecka oznacza poważne zaburzenie?
Nie zawsze. Okresowe odchylenie oczu jest częste u zdrowych noworodków, ale zez utrzymujący się po 4. miesiącu życia wymaga pełnego badania okulistycznego. Zez może być też objawem choroby oka lub układu nerwowego, dlatego zawsze wymaga oceny lekarza [1].
Czy zez można wyleczyć bez operacji?
Czasami tak: zez w pełni akomodacyjny może ustąpić po samej korekcji wady wzroku. Okulary z pryzmatami stosuje się tylko w określonych sytuacjach, np. w małym zezie częściowo akomodacyjnym, w niektórych zezach porażennych z podwójnym widzeniem lub w zdekompensowanym zezie ukrytym; poza nimi korekcja pryzmatyczna nie jest uznaną metodą leczenia zeza i nie zastępuje operacji [1]. W Optima Medical nie wykonujemy operacji zeza – w razie potrzeby lekarz strabolog kieruje dziecko do ośrodka klinicznego. Więcej o pryzmatach w artykule Korekcja pryzmatyczna – dla kogo przeznaczony jest dobór pryzmatów?
Kiedy najlepiej rozpocząć terapię zeza u dziecka?
Jak najszybciej po rozpoznaniu, bo u małych dzieci widzenie obuoczne może szybko się pogarszać [2]. Termin ewentualnej operacji zależy od rodzaju zeza: zez niemowlęcy operuje się we wczesnym dzieciństwie, a zez rozbieżny okresowy, jeśli nie przechodzi w stały, zwykle nie wcześniej niż między 6. a 8. rokiem życia [1].
Czy zez wpływa na samoocenę dziecka?
Może. Negatywne postawy wobec zeza pojawiają się już we wczesnym dzieciństwie; w jednym z badań dzieci od około 6. roku życia rzadziej zapraszały rówieśników z zezem na swoje urodziny. Zez może też obniżać samoocenę i utrudniać kontakty z innymi [4]. Wytyczne PTO uznają widoczny zez, stwarzający problem natury estetycznej i psychospołecznej, za jedno ze wskazań do leczenia [1].
Wizytę u lekarza strabologa można umówić telefonicznie lub przez rejestrację on-line. Telefon i godziny pracy rejestracji są na stronie Kontakt.
Wszystkie usługi dla dzieci znajdziesz w dziale Okulistyka dziecięca.
Piśmiennictwo
Loba P i wsp. Wytyczne dotyczące postępowania w przypadku zeza u dzieci. Klin Oczna. 2022. doi:10.5114/ko.2022.118848
Sprunger DT i wsp. Esotropia and Exotropia Preferred Practice Pattern. Ophthalmology. 2023. doi:10.1016/j.ophtha.2022.11.002
Bakunowicz-Łazarczyk A i wsp. Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Okulistycznego oraz Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego w sprawie przesiewowych badań wzroku u dzieci. 2020.
Cecil A i wsp. At what age does strabismus impact quality of life in children? A narrative literature review. Br Ir Orthopt J. 2025. doi:10.22599/bioj.489




