Nużeniec ludzki (Demodex) to mikroskopijny roztocz, który żyje w mieszkach włosowych i gruczołach łojowych skóry. Ma go większość dorosłych i zwykle nie daje żadnych objawów. Gdy roztoczy jest bardzo dużo, może rozwinąć się nużyca (demodekoza) – stan zapalny skóry twarzy, skóry głowy albo brzegów powiek. Wyjaśniamy, czym jest nużeniec, jakie daje objawy, jak się go wykrywa i kto go leczy.

Czym jest nużeniec ludzki

U człowieka żyją dwa gatunki nużeńca. Demodex folliculorum zasiedla ujścia mieszków włosowych, także rzęs, a mniejszy Demodex brevis – głębiej położone gruczoły łojowe i gruczoły Meiboma w powiekach. Roztocze mają 0,1–0,4 mm długości, więc nie widać ich gołym okiem. Odżywiają się komórkami naskórka i łojem, a aktywne są głównie nocą (Rather i Hassan, 2014).

Najwięcej nużeńców jest tam, gdzie skóra wytwarza dużo łoju:

• nos, policzki, czoło i broda,

• brwi i rzęsy,

• skóra wokół uszu,

• owłosiona skóra głowy.

Skąd się bierze nużeniec i kiedy zaczyna szkodzić

Nużeniec przenosi się przez bezpośredni kontakt skóry ze skórą, zwykle od bliskich. U dzieci występuje rzadko, a z wiekiem jest go coraz więcej – u osób starszych stwierdza się go niemal zawsze (Rather i Hassan, 2014). Wielu badaczy uważa go za naturalnego mieszkańca skóry, który szkodzi dopiero wtedy, gdy zaburzona zostaje równowaga między roztoczem a gospodarzem (Lacey i wsp., 2011).

To, czy nużeniec wywoła objawy, zależy od stanu skóry i odporności. Namnażaniu roztoczy sprzyjają m.in.:

• starszy wiek,

• osłabienie odporności – choroby przewlekłe i leki obniżające odporność,

• długotrwałe stosowanie maści i kremów ze sterydami na twarz,

• cera tłusta i łojotok,

• trądzik różowaty,

• dysfunkcja gruczołów Meiboma i przewlekłe zapalenie brzegów powiek.

Objawy nużeńca

Objawy zależą od tego, gdzie roztoczy jest najwięcej (Chen i Plewig, 2014).

Objawy na skórze twarzy

• zaczerwienienie policzków, nosa, brody lub czoła,

• drobne grudki i krostki,

• szorstkość i łuszczenie się skóry, czasem z drobnymi czopami w ujściach mieszków,

• świąd, pieczenie i nadwrażliwość na kosmetyki.

Nużycę skóry łatwo pomylić z trądzikiem różowatym, łojotokowym zapaleniem skóry albo alergią na kosmetyki. Szczegółowo opisujemy ją we wpisie „Nużeniec na twarzy – objawy, przyczyny i leczenie nużycy skóry” na stronie Estetic Optima.

Objawy w obrębie oczu

• swędzenie i zaczerwienienie brzegów powiek,

• łuski w kształcie mankietów u nasady rzęs (łupież cylindryczny),

• uczucie piasku pod powiekami, pieczenie i łzawienie,

• wypadanie rzęs, nawracające jęczmienie i gradówki.

Nużeńca oka, jego rozpoznanie i leczenie u okulisty opisujemy w artykule „Nużeniec oka (nużyca powiek) – objawy, przyczyny i leczenie”.

Skóra głowy i brwi

Nużeniec może też zasiedlać owłosioną skórę głowy i brwi. Daje wtedy świąd, łuszczenie i zaczerwienienie skóry. Przerzedzenie brwi bywa z nim wiązane, ale ma też wiele innych przyczyn i wymaga oceny lekarza.

Jak wykryć nużeńca

Nużeńca nie da się wykryć samodzielnie – roztocze są za małe, a objawy podobne do innych chorób. Rozpoznanie stawia lekarz na podstawie obrazu klinicznego i oceny materiału pod mikroskopem:

• przy zmianach skórnych – dermatolog: dermatoskopia, standaryzowana biopsja powierzchni skóry (szkiełko z kroplą kleju) albo zeskrobina,

• przy objawach ocznych – okulista: badanie brzegów powiek w lampie szczelinowej, czasem ocena pobranych rzęs pod mikroskopem.

Wykrycie nużeńca u osoby bez objawów nie jest wskazaniem do leczenia.

Leczenie nużycy

Leczenie dobiera lekarz – przy zmianach na skórze dermatolog, przy objawach ocznych okulista. Celem jest zmniejszenie liczby roztoczy i wyciszenie zapalenia, a nie całkowite usunięcie nużeńca. Stosuje się:

• leki przeciwpasożytnicze stosowane miejscowo, a przy nasilonych zmianach także doustnie,

• higienę skóry i brzegów powiek,

• leczenie chorób współistniejących, np. trądziku różowatego czy dysfunkcji gruczołów Meiboma.

Leki stosowane w leczeniu nużycy są wydawane na receptę. O wyborze leku, sposobie stosowania i czasie leczenia decyduje lekarz.

Poprawa przychodzi stopniowo, a leczenie trwa zwykle kilka tygodni. Nużyca ma skłonność do nawrotów, dlatego po leczeniu ważna jest pielęgnacja i kontrola u lekarza.

Domowe sposoby na nużeńca – co pomaga, a co szkodzi

Domowe działania wspierają leczenie, ale go nie zastępują. Pomagają:

• delikatne mycie twarzy rano i wieczorem, bez szorowania,

• dokładny demakijaż przed snem,

• codzienna higiena brzegów powiek przy objawach ocznych,

• własny ręcznik do twarzy, częsta zmiana poszewek, pranie pościeli i ręczników w wysokiej temperaturze,

• lekkie kosmetyki zamiast ciężkich, tłustych kremów.

Olejek z drzewa herbacianego działa na nużeńca, ale nierozcieńczony może podrażniać i uczulać skórę, a w okolicy oczu stosuje się wyłącznie gotowe preparaty do higieny powiek. Nie należy też samodzielnie stosować kremów ze sterydami – mogą chwilowo zmniejszyć zaczerwienienie, a w dłuższym czasie nasilić nużycę. Jak oczyszczać brzegi powiek – w artykule „Higiena brzegów powiek – jak oczyszczać i masować powieki”.

Do jakiego lekarza z nużeńcem

Przy zmianach na skórze twarzy, głowy lub brwi – do dermatologa. Przy swędzeniu i zaczerwienieniu brzegów powiek, łuskach na rzęsach i uczuciu piasku pod powiekami – do okulisty. Gdy objawy dotyczą i skóry, i powiek, potrzebna bywa ocena obu specjalistów. W Optima Medical w Krakowie okulista oceni brzegi powiek i powierzchnię oka – szczegóły na stronie „Konsultacja okulistyczna dorosłych”.

Najczęściej zadawane pytania

Czy nużeniec ludzki jest groźny?

Zwykle nie. Większość dorosłych ma nużeńca bez żadnych objawów. Problemem staje się wtedy, gdy roztoczy jest dużo i wywołują stan zapalny skóry lub powiek.

Czy nużeniec jest zaraźliwy?

Przenosi się przez bliski kontakt, ale ma go większość dorosłych. O tym, czy pojawią się objawy, decyduje głównie stan skóry i odporność.

Czy nużeniec jest wyleczalny?

Nużycę można wyciszyć, ale nie da się całkowicie usunąć nużeńca ze skóry. Higiena i kontrola u lekarza ograniczają nawroty.

Jak długo leczy się nużeńca?

Zwykle kilka tygodni, a poprawa przychodzi stopniowo. Czas leczenia ustala lekarz na podstawie nasilenia zmian.

Czy nużeniec może powodować wypadanie brwi i rzęs?

Przy nasilonej nużycy rzęsy mogą wypadać, a skóra brwi się łuszczyć. Przerzedzenie brwi i rzęs ma jednak wiele innych przyczyn i wymaga oceny lekarza.

Piśmiennictwo

Chen W, Plewig G. Human demodicosis: revisit and a proposed classification. Br J Dermatol. 2014;170(6):1219–1225. doi:10.1111/bjd.12850

Fromstein SR, Harthan JS, Patel J i wsp. Demodex blepharitis: clinical perspectives. Clin Optom (Auckl). 2018;10:57–63. doi:10.2147/OPTO.S142708

Lacey N, Ní Raghallaigh S, Powell FC. Demodex mites – commensals, parasites or mutualistic organisms? Dermatology. 2011;222(2):128–130. doi:10.1159/000323009

Liu J, Sheha H, Tseng SC. Pathogenic role of Demodex mites in blepharitis. Curr Opin Allergy Clin Immunol. 2010;10(5):505–510. doi:10.1097/ACI.0b013e32833df9f4

Rather PA, Hassan I. Human demodex mite: the versatile mite of dermatological importance. Indian J Dermatol. 2014;59(1):60–66. doi:10.4103/0019-5154.123498