Okresowe odchylenie jednego oka u noworodka lub niemowlęcia jest częstą obserwacją rodziców. W pierwszych miesiącach życia bywa zjawiskiem prawidłowym, związanym z dojrzewaniem układu wzrokowego. Zez utrzymujący się lub stały wymaga natomiast badania okulistycznego, ponieważ wczesne rozpoznanie i leczenie wpływają na rozwój widzenia obuocznego.
Czy niemowlę może zezować?
Okresowe odchylenie oczu występuje często u zdrowych noworodków. Prawidłowa współpraca ruchów obu oczu kształtuje się około 2. miesiąca życia, a od 4. miesiąca oczy powinny być stale ustawione prawidłowo [1]. Według wytycznych amerykańskich w pierwszych 3–4 miesiącach życia może występować przemijający zez rozbieżny, który rzadko się utrzymuje [2].
Przyczyną jest niedojrzałość układu wzrokowego. Noworodek nie ma jeszcze wykształconego widzenia obuocznego, a zbieżność oczu i akomodacja, czyli zdolność nastawiania ostrości, dopiero się rozwijają. Zbieżność i akomodacja stabilizują się zwykle około 8.–9. tygodnia życia, a widzenie obuoczne pojawia się między 12. a 16. tygodniem. Okresowe odchylenia mają najczęściej postać krótkotrwałego zeza zbieżnego, szczególnie gdy dziecko patrzy na przedmiot przybliżany do twarzy [3].
W obserwacjach niemowląt odchylenia te stawały się rzadsze około 2. miesiąca życia i zwykle ustępowały do 4. miesiąca [3]. Częste zezowanie w pierwszych 8 tygodniach życia, obecne przez ponad 15% czasu czuwania, dotyczyło 7,7% badanych niemowląt i wiązało się częściej z późniejszą potrzebą noszenia okularów oraz z zezem zbieżnym [4]. Zez stały, wyraźny lub stale w tę samą stronę wymaga oceny okulistycznej bez oczekiwania na kolejne miesiące.
Zez pozorny
Zez pozorny (pseudostrabizm) to wrażenie nieprawidłowego ustawienia oczu przy ich prawidłowej pozycji. U niemowląt wynika najczęściej z szerokiej i płaskiej nasady nosa oraz fałdu nakątnego, które zasłaniają przyśrodkową część białkówki. Oko sprawia wtedy wrażenie przesuniętego w stronę nosa [2, 3]. U najmłodszych dzieci złudzenie zeza rozbieżnego może też wynikać z dużego kąta kappa, czyli przesunięcia odblasku światła na rogówce względem środka źrenicy [3]. Wrażenie zeza pozornego słabnie wraz ze wzrostem dziecka.
Rozróżnienie zeza pozornego i rzeczywistego wymaga badania. Lekarz ocenia położenie odblasków światła na rogówkach i wykonuje test naprzemiennego zasłaniania oczu.
Czy zez u dziecka może ustąpić samoistnie?
Zez występuje u 1,3–5,7% dzieci. Według wytycznych Polskiego Towarzystwa Okulistycznego każdy zez stwierdzony po 4. miesiącu życia jest wskazaniem do pełnego badania okulistycznego [1]. Zez rzeczywisty nie ustępuje z wiekiem. Mózg dziecka zaczyna pomijać obraz z oka zezującego, co może prowadzić do niedowidzenia, które najlepiej leczy się we wczesnym dzieciństwie. Szerzej opisujemy to w artykule Niedowidzenie (ambliopia) – przyczyny i stopnie.
Zez może być także pierwszym widocznym objawem innej choroby oka, np. wrodzonej zaćmy, siatkówczaka (nowotworu złośliwego siatkówki) lub retinopatii wcześniaków [1].
Kiedy konieczna jest pilna konsultacja lekarska
Pilnej oceny lekarskiej wymaga sytuacja, w której:
zez pojawił się nagle u dziecka, które wcześniej prawidłowo ustawiało oczy
zezowi towarzyszy podwójne widzenie, ból głowy, wymioty, opadanie powieki lub zaburzenia równowagi
zez wystąpił po urazie głowy
w źrenicy widoczny jest biały lub nietypowy odblask, np. na zdjęciu wykonanym z lampą błyskową
Nabyty, nagle pojawiający się zez zbieżny u dzieci i młodzieży ma często łagodny przebieg i bywa wiązany z krótkowzrocznością oraz długotrwałą pracą z bliska. Może jednak towarzyszyć chorobom wewnątrzczaszkowym, stwardnieniu rozsianemu lub urazom głowy [5]. Nieprawidłowy odblask z dna oka u niemowlęcia jest wskazaniem do pilnej konsultacji okulistycznej [6].
Znaczenie wczesnego leczenia
Pierwsze lata życia to okres kształtowania się widzenia obuocznego i przestrzennego. W zezie zbieżnym niemowlęcym uzyskanie prawidłowego ustawienia oczu przed ukończeniem 2. roku życia zwiększa szansę na rozwój widzenia obuocznego [2].
Zez wpływa również na funkcjonowanie psychospołeczne dziecka. Dzieci z zezem mają przeciętnie niższą jakość życia niż rówieśnicy [7], a negatywne postawy innych dzieci wobec zeza obserwuje się mniej więcej od 6. roku życia [8].
Kto bada wzrok niemowlęcia i małego dziecka
Pierwszą ocenę narządu wzroku noworodka, w tym badanie odblasku z dna oka, przeprowadza się na oddziale noworodkowym, a następnie podczas wizyt u pediatry [6]. W razie nieprawidłowości dziecko kierowane jest do okulisty.
W Optima Medical badamy dzieci od ukończonego 1. roku życia. Ustawienie oczu, kąt zeza i wadę wzroku po podaniu kropli ocenia lekarz strabolog podczas wizyty Diagnostyka zeza. Ogólną ocenę narządu wzroku obejmuje Konsultacja okulistyczna dzieci + badanie dna oka + dobór korekcji okularowej. Rodzaje zeza opisujemy na stronie Zez u dzieci i dorosłych – rodzaje, objawy i kiedy do lekarza, a zeza u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym w artykule Zez u dziecka – kiedy wskazane jest badanie okulistyczne?. Wszystkie usługi dla dzieci znajdują się w dziale Okulistyka dziecięca.
Na wizytę warto przynieść zdjęcia lub krótkie nagranie, na którym widoczne jest odchylenie oka. Zez okresowy często nie ujawnia się podczas badania w gabinecie.
Wizytę można umówić telefonicznie lub przez rejestrację on-line. Telefon i godziny pracy rejestracji są na stronie Kontakt.
Najczęściej zadawane pytania
Czy zez u noworodka jest normalny?
Okresowe i zmienne odchylenie oczu w pierwszych miesiącach życia jest częste i zwykle ustępuje samoistnie. Od 4. miesiąca życia oczy powinny pracować wspólnie, a utrzymujący się zez wymaga badania [1].
Do kiedy dziecko może zezować?
Polskie wytyczne wskazują 4. miesiąc życia jako granicę. Zez stwierdzony po tym czasie jest wskazaniem do pełnego badania okulistycznego [1].
Czy zez pozorny wymaga leczenia?
Nie. Zez pozorny nie jest zaburzeniem ustawienia oczu, lecz złudzeniem wynikającym z budowy twarzy. Badanie pozwala odróżnić go od zeza rzeczywistego.
Czy małe dziecko z zezem wymaga okularów?
U wielu dzieci tak. Podstawą leczenia zeza jest dokładne badanie wady wzroku po podaniu kropli porażających akomodację i jej pełna korekcja [1]. U części dzieci, zwłaszcza z nadwzrocznością, okulary zmniejszają kąt zeza lub prowadzą do jego ustąpienia [2].
Czy nagły zez u dziecka jest powodem do niepokoju?
Nagle pojawiający się zez wymaga pilnej wizyty lekarskiej. Często ma łagodną przyczynę, może jednak być objawem choroby wymagającej dalszej diagnostyki [5].
Wpis ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem.
Piśmiennictwo
Loba P i wsp. Wytyczne dotyczące postępowania w przypadku zeza u dzieci. Klin Oczna. 2022. doi:10.5114/ko.2022.118848
Sprunger DT i wsp. Esotropia and Exotropia Preferred Practice Pattern. Ophthalmology. 2023. doi:10.1016/j.ophtha.2022.11.002
Horwood AM. Typical and atypical development of ocular alignment and binocular vision in infants. American Academy of Ophthalmology; 2019.
Horwood A, Williams B. Does neonatal ocular misalignment predict later abnormality? Eye. 2001. doi:10.1038/eye.2001.160
Lee MYR, Lee MSP. Risk factors for acute acquired comitant esotropia in children and young adults: a systematic review. Br Ir Orthopt J. 2024. doi:10.22599/bioj.386
American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus, American Academy of Ophthalmology. Vision screening for infants and children. Joint policy statement. 2022.
Li D i wsp. Impact of vision impairment and ocular morbidity and their treatment on quality of life in children: a systematic review. Ophthalmology. 2024. doi:10.1016/j.ophtha.2023.09.005
Cecil A, Hepworth L. At what age does strabismus impact quality of life in children? A narrative literature review. Br Ir Orthopt J. 2025. doi:10.22599/bioj.489
