Dzieci, które słabiej widzą jednym lub obojgiem oczu, często dobrze funkcjonują i nie sygnalizują problemu, a zaburzenia narządu wzroku długo pozostają bez objawów. Zbyt późne wykrycie zmniejsza szanse na skuteczne leczenie, a najważniejszy okres rozwoju widzenia przypada na pierwsze dwa lata życia [1]. Dlatego wzrok dziecka bada się regularnie, także wtedy, gdy rodzice nie zauważają niczego niepokojącego. Poniżej opisujemy, kiedy wypadają kolejne badania i kiedy nie warto czekać na ich termin.
Badanie przesiewowe a pełne badanie okulistyczne
Badanie przesiewowe to krótki test wykonywany przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej lub pielęgniarkę, np. podczas wizyty szczepiennej lub bilansu zdrowia. Ma wychwycić dzieci, które wymagają dokładniejszej diagnostyki; przy nieprawidłowym wyniku pediatra kieruje dziecko do poradni okulistycznej [1].
Pełne badanie okulistyczne wykonuje okulista. Obejmuje m.in. ocenę ostrości wzroku, ustawienia i ruchomości oczu, pomiar wady wzroku po kroplach porażających akomodację i badanie dna oka [2, 3]. Według wytycznych AAO zdrowe dziecko bez objawów, które przeszło badanie przesiewowe i nie ma czynników ryzyka chorób oczu, nie wymaga rutynowo pełnego badania okulistycznego; potrzebne jest ono przy nieprawidłowym wyniku badania przesiewowego, gdy dziecka nie da się zbadać, przy dolegliwościach lub niepokojącym zachowaniu wzrokowym oraz u dzieci z grupy ryzyka [2].
Kalendarz badań wzroku dziecka
Stanowisko Polskiego Towarzystwa Okulistycznego i Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego zaleca pięć badań przesiewowych wzroku [1]:
6.–9. tydzień życia
Badanie wykonuje lekarz podstawowej opieki zdrowotnej podczas pierwszej wizyty szczepiennej. Obejmuje ocenę powiek i gałek ocznych, test czerwonego odblasku z dna oka, ocenę drożności dróg łzowych, zdolności skupiania wzroku i wodzenia za zabawką oraz reakcji źrenic na światło. Biały odblask w źrenicy lub brak czerwonego odblasku jest wskazaniem do pilnego skierowania do ośrodka okulistyki dziecięcej w celu wykluczenia zaćmy i siatkówczaka [1].
6.–9. miesiąc życia
Podczas wizyty szczepiennej lekarz powtarza te same oceny i dodatkowo wykonuje test Hirschberga, czyli sprawdza położenie odbić światła na rogówkach [1]. Około 6. miesiąca życia oczy dziecka powinny być już prawidłowo ustawione [2], a każdy zez po 4. miesiącu wymaga pełnego badania okulistycznego [3]. Ustawienie oczu w pierwszych miesiącach życia opisujemy w artykule Zez u niemowlęcia i małego dziecka – kiedy jest prawidłowy, a kiedy wymaga badania?
3.–4. rok życia
W ramach bilansu zdrowia 4-latka lekarz i pielęgniarka w przedszkolu badają ostrość wzroku każdego oka osobno, na tablicach z obrazkami, wykonują test Hirschberga, test naprzemiennego zasłaniania oczu oraz ocenę widzenia barw [1]. Wiele 3-latków potrafi już współpracować przy badaniu ostrości wzroku, ale u 4-latków wynik jest bardziej wiarygodny [2].
6.–7. rok życia
W ramach bilansu 6-latka bada się ostrość wzroku, ustawienie oczu testem naprzemiennego zasłaniania oraz widzenie barw [1].
12.–13. rok życia
W wieku szkolnym badanie przesiewowe obejmuje ostrość wzroku i widzenie barw [1]. Badania przesiewowe powinny trwać przez całe dzieciństwo, bo zaburzenia mogą się pojawić także na późniejszych etapach rozwoju [2].
Dzieci urodzone przedwcześnie do ukończenia 3. roku życia są badane według odrębnych wytycznych dotyczących retinopatii wcześniaków [1]. W Optima Medical badamy dzieci od ukończonego 1. roku życia; pierwsze pełne badanie okulistyczne proponujemy w 2.–3. roku życia, także u dziecka bez objawów.
Kiedy nie czekać na termin badania?
Wizyty u okulisty nie warto odkładać do kolejnego badania przesiewowego, gdy [1, 2, 3]:
wynik badania przesiewowego jest nieprawidłowy lub dziecka nie udało się zbadać,
rodzic zauważa zez, także okresowy, utrzymujący się po 4. miesiącu życia,
w źrenicy widać biały odblask,
niemowlę po 8. tygodniu życia nie nawiązuje kontaktu wzrokowego,
dziecko ma dolegliwości lub zachowuje się tak, jakby źle widziało.
Pełnego badania okulistycznego wymagają także dzieci z grupy ryzyka: urodzone przedwcześnie, z zespołem Downa, młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów lub nerwiakowłókniakowatością oraz dzieci, w których rodzinie występowały niedowidzenie, zez, siatkówczak, zaćma lub jaskra wrodzona [2]. Badanie okulistyczne zaleca się też dzieciom z trudnościami w nauce, aby wykluczyć towarzyszące problemy ze wzrokiem [2]. Więcej w artykule Problemy w nauce i bóle głowy u dziecka – czy przyczyną może być wzrok?
Jak często kontrolować dziecko z wadą wzroku?
Gdy badanie wykaże wadę wzroku, zeza lub niedowidzenie, termin kolejnych wizyt ustala lekarz prowadzący, a rodzice powinni się go trzymać [2]. Dziecko, którego nie udało się zbadać, powinno mieć badanie powtórzone w ciągu 6 miesięcy albo zostać skierowane na pełne badanie okulistyczne [2]. W Optima Medical dzieci objęte kontrolą krótkowzroczności badamy co pół roku, z badaniem dna oka. Więcej w artykule Krótkowzroczność u dzieci – leczenie i kontrola w Krakowie.
Jak często występują zez, niedowidzenie i wady wzroku?
Zez dotyczy 1,3–5,7% dzieci [3], a niedowidzenie, według metaanalizy obejmującej ponad 4,6 mln dzieci, około 1,36% [4]. Nadwzroczność jest najczęstszą wadą wzroku u małych dzieci i w wieku przedszkolnym występuje u około 14% z nich, a wady wzroku odpowiadają za 56–94% przypadków niedowidzenia [1]. Więcej o zezie w artykule Zez u dzieci i dorosłych – rodzaje, objawy i kiedy do lekarza.
Dlaczego dziecko nie powie, że źle widzi?
Małe dziecko nie wie, jak powinien wyglądać ostry obraz, a jeśli słabiej widzi jednym okiem, korzysta z drugiego i dobrze sobie radzi. Dlatego zaburzenia wzroku u dzieci często długo pozostają bez objawów [1]. Obserwacje rodziców dotyczące tego, jak dziecko patrzy, jak ustawione są jego oczy i jak wyglądają, są bardzo cenne dla lekarza [2]. Nieskorygowana nadwzroczność może powodować bóle głowy i oczu przy pracy z bliska, a w konsekwencji trudności w nauce [1].
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy dziecko, które przeszło badania przesiewowe, musi iść do okulisty?
Według wytycznych AAO zdrowe dziecko bez objawów i bez czynników ryzyka, które przeszło badanie przesiewowe, nie wymaga rutynowo pełnego badania okulistycznego, ale powinno mieć dalsze badania przesiewowe przez całe dzieciństwo [2]. O wcześniejszej wizycie decydują objawy, wyniki badań i czynniki ryzyka.
Od jakiego wieku można zbadać wzrok dziecka?
Pierwsze badanie przesiewowe wykonuje się w 6.–9. tygodniu życia [1]. Wadę wzroku można zmierzyć w każdym wieku, a ostrość wzroku zwykle udaje się wiarygodnie zbadać od około 4. roku życia [2]. W Optima Medical badamy dzieci od ukończonego 1. roku życia.
Czy badanie wzroku u dziecka wymaga kropli?
Pełne badanie okulistyczne zwykle tak. U dziecka z zezem lub podejrzeniem niedowidzenia wadę wzroku mierzy się zawsze po kroplach porażających akomodację, niezależnie od wieku [3]. W Optima Medical są trzy rodzaje konsultacji okulistycznej dla dzieci: Konsultacja okulistyczna dzieci – bez kropli, np. przy zapaleniu, alergii lub na wizytę kontrolną; Konsultacja okulistyczna dzieci + badanie dna oka; oraz Konsultacja okulistyczna dzieci + badanie dna oka + dobór korekcji okularowej – najpełniejsze badanie wzroku dziecka.
Wizytę u okulisty dziecięcego można umówić telefonicznie lub przez rejestrację on-line. Telefon i godziny pracy rejestracji są na stronie Kontakt.
Wszystkie usługi dla dzieci znajdziesz w dziale Okulistyka dziecięca.
Piśmiennictwo
Bakunowicz-Łazarczyk A i wsp. Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Okulistycznego oraz Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego w sprawie przesiewowych badań wzroku u dzieci. 2020.
Hutchinson AK i wsp. Pediatric Eye Evaluations Preferred Practice Pattern. Ophthalmology. 2023. doi:10.1016/j.ophtha.2022.10.030
Loba P i wsp. Wytyczne dotyczące postępowania w przypadku zeza u dzieci. Klin Oczna. 2022. doi:10.5114/ko.2022.118848
Hu B i wsp. The global prevalence of amblyopia in children: a systematic review and meta-analysis. Front Pediatr. 2022. doi:10.3389/fped.2022.819998
