Film łzowy, nazywany potocznie łzami, pokrywa całą powierzchnię oka i stanowi swoistą ochronę przed podrażnieniem gałki ocznej. Składa się z trzech warstw. Zewnętrzna warstwa lipidowa chroni oko przed zanieczyszczeniami i parowaniem wody oraz sprawia, że powierzchnia optyczna jest gładka i błyszcząca. Pod nią znajdują się warstwa wodna i mucynowa, odpowiedzialne za nawilżenie gałki ocznej, ochronę przed bakteriami oraz przejrzystość rogówki.

Film łzowy w zaburzeniach powierzchni oka

Przedrogówkowy film łzowy jest niezwykle cienki. Każda z jego warstw pełni istotną funkcję i decyduje o stabilności filmu łzowego. Zaburzenia związane z filmem łzowym określa się jako zespół suchego oka (ZSO).

ZSO można podzielić na dwie kategorie:

1. Zespół suchego oka z nadmiernego parowania – wiąże się z niedoborem warstwy lipidowej na powierzchni oka. Wskutek tego niedoboru oko staje się wysuszone i podrażnione.

2. Zespół suchego oka z niedoboru łez – wiąże się ze zbyt małą produkcją łez. Wskutek chorób gruczołu łzowego lub zespołu Sjögrena produkcja łez zostaje ograniczona, co pogarsza nawilżenie oka.

Skład filmu łzowego

Film łzowy jest cienką wydzieliną ochronną pokrywającą gałkę oczną. Jego główną, wodną część wytwarza gruczoł łzowy, umiejscowiony w górnej, bocznej części oczodołu.

Jak wspomniano na początku artykułu, film łzowy składa się z trzech warstw:

1. Warstwa lipidowa – wydzielana przez gruczoły Meiboma,

2. Warstwa wodna – wydzielana przez gruczoły łzowe, zawiera białka, elektrolity i mucyny,

3. Warstwa śluzowa (mucynowa) – wydzielana przez komórki kubkowe spojówki.

Produkcja filmu łzowego jest procesem ciągłym. Film łzowy podlega stałej wymianie dzięki mruganiu oraz produkcji nowych łez. Wszelkie nieprawidłowości w procesie produkcji filmu łzowego, jego strukturze czy składzie są w okulistyce traktowane jako zaburzenia.

Rola filmu łzowego

Film łzowy odgrywa ogromną rolę w funkcjonowaniu narządu wzroku. Odpowiada nie tylko za ochronę gałki ocznej przed zanieczyszczeniami i zakażeniami, ale też reguluje poziom nawilżenia oka i zmniejsza tarcie pomiędzy tkankami. Dzięki regularnej produkcji filmu łzowego oko nie przesusza się, nie piecze i nie jest podrażnione, a także może się regenerować, co zapobiega przemęczeniu oczu. Film łzowy wyrównuje powierzchnię oka, dzięki czemu powieka gładko się po niej przesuwa, a gałka oczna może poruszać się we wszystkich kierunkach bez uczucia tarcia. Zawarte w filmie łzowym składniki przeciwwirusowe i przeciwgrzybicze chronią oko przed infekcjami.

Stabilność filmu łzowego zapewnia głównie warstwa lipidowa (tłuszczowa), która reguluje odparowywanie łez. Warstwa mucynowa natomiast zapewnia ścisłe przyleganie filmu łzowego do powierzchni rogówki.

Przyczyny zaburzeń filmu łzowego

Zaburzenia filmu łzowego, nazywane również zespołem suchego oka, mogą mieć wiele przyczyn. Przyjmowanie niektórych leków może w znacznym stopniu wpływać na jakość i ilość produkowanego filmu łzowego. Przyczyną mogą być również zabiegi okulistyczne, m.in. laserowa korekcja wzroku, a także regularne przebywanie w klimatyzowanych pomieszczeniach, urazy oka oraz kontakt z czynnikami zewnętrznymi, takimi jak smog czy dym.

Zespół suchego oka może być również związany z chorobami przewlekłymi, takimi jak cukrzyca, choroby tarczycy czy zespół Sjögrena.

ZSO wiąże się z dużym dyskomfortem. Mogą pojawić się:

• pieczenie,

• uczucie suchości,

• zmęczenie oczu,

• problemy z ostrością obrazu,

• swędzenie,

• nadmierna wrażliwość na światło.

Diagnostyka zaburzeń filmu łzowego

Diagnostyka zaburzeń filmu łzowego może przebiegać różnie. Najczęściej jednak pierwszym etapem jest badanie czasu przerwania filmu łzowego. Określa ono czas, jaki upływa od mrugnięcia (podczas którego film łzowy zostaje rozprowadzony na powierzchni oka) do momentu jego przerwania. Badanie pozwala ocenić grubość i jakość warstwy lipidowej, odpowiadającej za stabilność filmu łzowego na powierzchni oka.

Badanie to wykonuje się w ramach diagnostyki zespołu suchego oka, a także innych zaburzeń nawilżania powierzchni oka. W diagnostyce ZSO stosuje się również szereg badań pomocniczych, takich jak test Schirmera, badanie gruczołów Meiboma czy badanie w lampie szczelinowej.

Badania oceniające stan filmu łzowego

Ocenę stanu filmu łzowego wykonuje się najczęściej w ramach diagnostyki suchego oka lub u pacjentów z podejrzeniem tego schorzenia. Poza standardowym badaniem w lampie szczelinowej wykonywane są również badania takie jak:

• test Schirmera – pozwala ocenić warstwę wodną filmu łzowego (więcej w artykule „Test Schirmera – przebieg, wynik i wskazania”),

• pomiar czasu przerwania filmu łzowego – pozwala ocenić grubość i jakość warstwy lipidowej,

• badanie gruczołów Meiboma – pozwala ocenić wydzielinę uwalnianą z gruczołów przy krawędzi powieki po uciśnięciu i delikatnym masażu powieki,

• barwienie powierzchni oka fluoresceiną – pozwala ocenić stan nabłonka pokrywającego rogówkę.

Jak przygotować się do badania?

Na badanie należy przyjść bez makijażu i sztucznych rzęs. Osoby noszące soczewki kontaktowe powinny zdjąć je odpowiednio wcześniej (około 15 minut przed badaniem). Poza tym badanie nie wymaga dodatkowych przygotowań.

Wskazania do badania filmu łzowego

• podejrzenie zespołu suchego oka,

• zaburzenia nawilżania powierzchni oka,

• chroniczne zmęczenie oczu,

• suchość i pieczenie oczu,

• brak ostrości widzenia.

Jak odbudować film łzowy?

Leczenie zaburzeń filmu łzowego opiera się na leczeniu objawowym – stosuje się preparaty imitujące łzy (sztuczne łzy z dodatkiem substancji zwiększającej lepkość). Podczas leczenia należy unikać przebywania w klimatyzowanych, zadymionych pomieszczeniach i innych czynników, które pogarszają stan filmu łzowego. Ważna jest także codzienna pielęgnacja powiek – więcej w artykule „Higiena brzegów powiek – jak oczyszczać i masować powieki”. Gdy krople nie przynoszą ulgi, można rozważyć zabieg opisany w artykule „Zatyczki punktów łzowych w zespole suchego oka”.